മുജ്തബ സി.ടി
ഇസ്ലാമിന്റെ ആദിമകാലം മുതൽ തന്നെ മുസ്ലിം സാമൂഹിക വ്യവഹാരങ്ങളിൽ വിദ്യാഭ്യാസമേഖല വളരെ മുൻപന്തിയിലായിരുന്നു.“വായിക്കുക” എന്ന വിശുദ്ധ ഖുർആനിന്റെ പ്രഥമ ആഹ്വാനവും “എല്ലാ മുസ്ലീങ്ങൾക്കും അറിവ് തേടൽ നിർബന്ധമാണ്” എന്ന തിരുനബി അധ്യാപനവുമടക്കം ഒട്ടനവധി മത കല്പനകൾ മുസ്ലിംകൾ വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പ്രദായത്തിന് വലിയ ഊന്നൽ നൽകുന്നതിന് നിദാനമായി.
ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലുടനീളം, വിദ്യാഭ്യാസരംഗം അഭിമാനകരമായ ഒരു മേഖലയായി തിളങ്ങിനിന്നിട്ടുണ്ട്. മുസ്ലിംകൾ ബാഗ്ദാദ്, കോർഡോബ, കെയ്റോ തുടങ്ങിയ വൈജ്ഞാനിക നഗരികളിലെ മികച്ച ലൈബ്രറികളും പഠന കേന്ദ്രങ്ങളും മുസ്ലിംകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസ വിപ്ലവങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.കുട്ടികൾക്കായി ആദ്യത്തെ പ്രൈമറി സ്കൂളുകളും തുടർ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി സർവ്വകലാശാലകളും സ്ഥാപിച്ച മുസ്ലിംകൾ ഇന്നത്തെ ആധുനിക ലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന അത്തരം സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ അവർ അവിശ്വസനീയമായ കുതിച്ചുചാട്ടത്തിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തെ വികസിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു.
ആദ്യകാലരീതികൾ
ഇബ്നു ഖൽദൂൻ തന്റെ മുഖദ്ദിമയിൽ രേഖപെടുത്തുന്നു“കുട്ടികളെ ഖുർആൻ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഇസ്ലാമിൽ അതിപ്രധാനമായത് കൊണ്ട് തന്നെ മുസ്ലിംകൾക്ക് അവരുടെ എല്ലാ നഗരങ്ങളിലും അത്തരം പഠനസമ്പ്രദായം നടപ്പിലാക്കിയിരുന്നു.കാരണം അത് ഹൃദയങ്ങളിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസവും (ഇസ്ലാമിൽ) അതിന്റെ വിശ്വാസ പ്രമാണങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു, അവ ഖുർആനിലെ വാക്യങ്ങളിൽ നിന്നും ചില പ്രവാചക പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ നിന്നും ഉത്ഭവിച്ചതാണ്.
ഇസ്ലാമിക ലോകത്തെ ആദ്യത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ തികച്ചും അനൗപചാരികമായിരുന്നു. പണ്ഡിതനായ ഒരു വ്യക്തിക്ക് ചുറ്റും ആളുകൾ ഒത്തുകൂടാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഭാഷണങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിക്കാനും അറിവ് നേടാനുമുള്ള ഒരു മീറ്റിംഗ് സ്ഥലമായി ആദ്യകാലത്ത് പള്ളികലളാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. ഇസ്ലാമിലെ ഏറ്റവും വലിയ പണ്ഡിതന്മാരെല്ലാം അത്തരത്തിൽ പഠിക്കുകയും അവരുടെ വിദ്യാർത്ഥികളെ ഈ രീതിയിൽ പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തവരായിരുന്നു. .
മുസ്ലിം ലോകത്തെമ്പാടുമുള്ള പണ്ഡിതരും പള്ളികളും അനൗപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ പാരമ്പര്യം തുടരുന്നു. ഇസ്ലാമിന്റെ മൂന്ന് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളായ മക്കയിലെ ഹറം, മദീനയിലെ മസ്ജിദുൽ നബവി, ജറുസലേമിലെ മസ്ജിദുൽ അഖ്സ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പണ്ഡിതന്മാർ പതിവായി പള്ളിയിൽ ഇരുന്നു പ്രഭാഷണങ്ങൾ നടത്തുകയും അതിൽ പങ്കെടുക്കാനും പ്രയോജനം നേടാനും ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആർക്കും പ്രവേശനം നൽകുകയും ചെയ്തിരുന്നു. കാലക്രമേണ, മുസ്ലീങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി സംവിധാനിച്ച ഔപചാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ആ രീതി സാർവത്രികമാവുകയും ചെയ്തു
പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസം മുതൽ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം വരെ
‘മക്തബ്’ എന്ന പേരിലായിരുന്നു ഇസ്ലാമിക ലോകത്തെ പ്രാഥമിക പഠനകേന്ദ്രങ്ങൾ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. സാധാരണയായി, മക്തബുകൾ ഒരു പള്ളിയുമായി ചേർത്തു നിർമ്മിക്കുകയും അവിടെ നിശ്ചിത പണ്ഡിതന്മാരും ഇമാമുകളും കുട്ടികൾക്കായി ക്ലാസുകൾ നടത്തുന്നതായിരുന്നു രീതി. ഈ ക്ലാസുകൾ അടിസ്ഥാന അറബിക് വായനയും എഴുത്തും, ഗണിതശാസ്ത്രം, ഇസ്ലാമിക നിയമങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായിരുന്നു പ്രാദേശിക ജനസംഖ്യയിൽ ഭൂരിഭാഗവും അവരുടെ കുട്ടിക്കാലം മുഴുവൻ ഇത്തരം പ്രൈമറി സ്കൂളുകളിൽ പഠിക്കുന്നവരായിരുന്നു. മക്തബിന്റെ പാഠ്യപദ്ധതി പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് അവരുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് പോകാനും ഒരു തൊഴിൽ കണ്ടെത്താനും അല്ലെങ്കിൽ “സ്കൂൾ” എന്ന അർഥം വരുന്ന അറബി പദമായ മദ്രസയിൽ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം നേടാൻ അവസരമുണ്ടാവുകയും ചെയ്തിരുന്നു.
മദ്രസകൾ സാധാരണയായി ഒരു വലിയ പള്ളിയോട് ചേർന്നായിരുന്നു നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. 970-ൽ സ്ഥാപിതമായ ഈജിപ്തിലെ കെയ്റോയിലുള്ള അൽ-അസ്ഹർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി,859-ൽ സ്ഥാപിതമായ മൊറോക്കോയിലെ ഫെസിലെ അൽ-കറൗയിൻ എന്നിവ ഇത്തരം ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. പിന്നീട്, മഹാനായ സെൽജുക് വാസീറായിരുന്ന നിസാം അൽ-മുൽക്ക് മുസ്ലീം ലോകത്തിലുടനീളം നിരവധി മദ്രസകൾ സ്ഥാപിച്ചു.ഒരു മദ്രസയിൽ, വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് മതശാസ്ത്രം, അറബിക്, മെഡിസിൻ, ഗണിതം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, ഭൂമിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ വൈവിദ്ധ്യവിഷയങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുമായിരുന്നു.1100-കളിൽ കെയ്റോയിൽ 75ഉം ഡമാസ്കസിൽ 51ഉം അലപ്പോയിൽ 44ഉം മദ്രസകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.ഈ സമയത്ത് മുസ്ലീം സ്പെയിനിലും നൂറുകണക്കിന് മദ്രസകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഈ മദ്രസകളെ ആദ്യത്തെ ആധുനിക സർവകലാശാലകളായി കണക്കാക്കാനാവും.വ്യത്യസ്ത വിഷയങ്ങൾക്കായി അവർക്ക് പ്രത്യേക ഫാക്കൽറ്റികളും അവരുടെ മേഖലകളിൽ വൈദഗ്ധ്യമുള്ള റസിഡന്റ് പണ്ഡിതന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.വിദ്യാർത്ഥികൾ പഠനത്തിന്റെ ഏകാഗ്രത തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും നിരവധി പ്രൊഫസർമാരുടെ കീഴിൽ നിരവധി വർഷങ്ങൾ പഠിക്കുകയും ചെയ്യും. തന്റെ കാലത്ത് മൊറോക്കോയിൽ മദ്രസകൾക്ക് പതിനാറ് വർഷം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു പാഠ്യപദ്ധതി ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഇബ്നു ഖൽദൂൻ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.”ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ ശീലം നേടാനാകുന്ന ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ [സമയം] ഇതായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെടുന്നുണ്ട്.
ഒരു വിദ്യാർത്ഥി അവരുടെ പഠന കോഴ്സ് പൂർത്തിയാക്കുമ്പോൾ, അവർക്ക് ഒരു ഇജാസ നൽകുകയോ അല്ലെങ്കിൽ അവർ ആ പ്രോഗ്രാം പൂർത്തിയാക്കി എന്നും അത് പഠിപ്പിക്കാൻ യോഗ്യരാണെന്നും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്ന ലൈസൻസ് നൽകുകയോ പതിവായിരുന്നു. ഇജാസകളെ ഇന്നത്തെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് നല്കപ്പെടുന്ന ഡിപ്ലോമകളുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്.
വിദ്യാഭ്യാസവും സ്ത്രീകളും
ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലുടനീളം, സ്ത്രീകൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുന്നതിന് ഉയർന്ന പരിഗണന നൽകിയിട്ടുണ്ട്.സ്ത്രീകൾ അറിവ് നേടാനോ മറ്റുള്ളവരെ പഠിപ്പിക്കാനോ കഴിവില്ലാത്തവരായി ഇസ്ലാംകണ്ടില്ല.പ്രവാചകന്റെ മരണശേഷം മദീനയിലെ അനേകമാളുകളുടെ അധ്യാപികയായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന പ്രവാചകപത്നി ആഇശ ബീവി ഇത്തരം വിദ്യാസമ്പന്നരായ സ്ത്രീകളുടെ മഹിതമാതൃകയാണ്.
പിന്നീടുള്ള ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് സ്ത്രീകളുടെ ശക്തമായ സ്വാധീനം കാണാനാവും.മുസ്ലീം ലോകത്തെമ്പാടുമുള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് പള്ളികളിലെ പ്രഭാഷണങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും മദ്രസകളിൽ പങ്കെടുക്കാനും പല സന്ദർഭങ്ങളിലും അധ്യാപികമാരാവാനും സാധിച്ചിരുന്നു.ഉദാഹരണത്തിന്, 12-ആം നൂറ്റാണ്ടിലെ പണ്ഡിതനായ ഇബ്നു അസാകിർ (ഡമാസ്കസിന്റെ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്ന പ്രശസ്തമായ താരിഖ് ദിമാഷ്ഖ്ന്റെ രചയിതാവ് ) വിജ്ഞാനാന്വേഷണത്തിൽ വിപുലമായി സഞ്ചരിക്കുകയും 80 വ്യത്യസ്ത സ്ത്രീ അധ്യാപകരുടെ കീഴിൽ പഠിക്കുകയും ചെയ്തവരാണ്.
വിദ്യാഭ്യാസശാക്തീകരണ, പ്രചാരണ രംഗത്തും സ്ത്രീകൾ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. മുസ്ലിം ലോകത്തെ ആദ്യത്തെ ഔപചാരിക മദ്രസയായ ഫെസിലെ അൽ-കറൗയിൻ സർവകലാശാല 859-ൽ ‘ഫാത്തിമ അൽ-ഫിഹ്രി’ എന്ന ധനികയായ സ്ത്രീയായിരുന്നു സ്ഥാപിച്ചത്.
അബ്ബാസിദ് ഖലീഫ ഹാറൂൺ അൽ-റഷീദിന്റെ ഭാര്യ സുബൈദ, ഹിജാസിലെ പള്ളികൾ,റോഡുകൾ, കിണറുകൾ എന്നിവയ്ക്കായി നിരവധി നിർമ്മാണ പദ്ധതികൾക്ക് വ്യക്തിപരമായി ധനസഹായം നൽകുകയും ഇത് ഈ പ്രദേശങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച നിരവധി വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് വളരെയധികം പ്രയോജനപ്പെടുകയും ചെയ്തു.ഓട്ടോമൻ സുൽത്താൻ സുലൈമാന്റെ ഭാര്യ, ഹുറെം സുൽത്താൻ, ആശുപത്രികൾ, പൊതുകുളിമുറികൾ, സൂപ്പ് കിച്ചണുകൾ തുടങ്ങിയ ജീവകാരുണ്യ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പുറമേ നിരവധി മദ്രസകളും നൽകിയിരുന്നു.
1174 മുതൽ 1260 വരെയുള്ള ഡമാസ്കസിലെ അയ്യൂബി കാലഘട്ടത്തിൽ 26 മതസ്ഥാപനങ്ങൾ (മദ്രസകൾ, പള്ളികൾ, മതപരമായ സ്മാരകങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെ) സ്ത്രീകളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നിർമ്മിച്ചതായി കാണാം. മധ്യകാലഘട്ടത്തിലെ യൂറോപ്പിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കഴിഞ്ഞ 1400 വർഷങ്ങളിൽ ഇസ്ലാമിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ സ്ത്രീകൾ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു.രണ്ടാംകിട പൗരന്മാരായി കാണുന്നതിനുപകരം, പൊതുജീവിതത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് വിദ്യാഭ്യാസമേഖലയിൽ സ്ത്രീകൾ സജീവമായ സാനിധ്യം രേഖപ്പെടുത്തിയത് ഇസ്ലാമിന്റെ വൈജ്ഞാനിക മുന്നേറ്റത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്.
ആധുനിക ചരിത്രം
മദ്രസകളുടെയും ഇസ്ലാമിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മറ്റ് ക്ലാസിക്കൽ രൂപങ്ങളുടെയും പാരമ്പര്യം കുറഞ്ഞ രൂപത്തിലാണെങ്കിലും ഇന്നും തുടരുന്നുണ്ട്. 1800-കളിലുടനീളം മുസ്ലീം പ്രദേശങ്ങളിൽ നടന്ന യൂറോപ്യൻ ശക്തികളുടെ കടന്നുകയറ്റമായിരുന്നു ഇതിന്റെ നശീകരണത്തിനു കാരണമായത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഓട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൽ, സുൽത്താൻമാരുടെ ഫ്രഞ്ച് സെക്യുലറിസ്റ്റ് ഉപദേശകർ മതത്തെ പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കാനും മതേതര ശാസ്ത്രങ്ങൾ മാത്രം പഠിപ്പിക്കാനും വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ പരിഷ്കരണത്തിന് വേണ്ടി വാദിക്കുകയും ചെയ്തു.നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങളായി പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന പരമ്പരാഗത വിജ്ഞാന മേഖലകൾക്ക് പകരമായി പൊതുവിദ്യാലയങ്ങൾ യൂറോപ്യൻ പുസ്തകങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഒരു യൂറോപ്യൻ പാഠ്യപദ്ധതി പഠിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇസ്ലാമിക മദ്രസകൾ നിലനിന്നിരുന്നുവെങ്കിലും സർക്കാർ പിന്തുണയില്ലാത്തതിനാൽ ആധുനിക മുസ്ലീം ലോകത്ത് അവയുടെ പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടു.
മുസ്ലീം ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും പുതിയ സംവിധാനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും, പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസരീതി ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. അൽ-അസ്ഹർ, അൽ-കറൗയിൻ, ഇന്ത്യയിലെ ദയോബന്ദ് ദാറുൽ ഉലൂം തുടങ്ങിയ സർവ്വകലാശാലകൾ ഇസ്ലാമികവും മതേതരവുമായ ശാസ്ത്രങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്ന പരമ്പരാഗത പാഠ്യപദ്ധതികൾ തുടർന്നു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ചുരുക്കത്തിൽ,ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഉന്നത പണ്ഡിതന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ഇസ്ലാമിന്റെ സന്ദേശവും വിജ്ഞാനവും ജനങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ഇത്തരം വൈജ്ഞാനിക സമ്പ്രദായങ്ങൾ ഇസ്ലാമിന്റെ സാമൂഹിക വൈജ്ഞാനിക സമീപനങ്ങളുടെ പ്രകടമായ തെളിവുകളാണ്.
മുജ്തബ സി.ടി
